เวลาไข่แพง… คนซื้อก็บ่น เวลาไข่ถูก… คนเลี้ยงก็ร้อง! แล้วรู้ไหมว่าใครที่คอยประคองไม่ให้วงจรนี้พัง ชื่อของ “เอ้กบอร์ด” (Egg Board) หรือคณะกรรมการนโยบายพัฒนาไก่ไข่ฯ มักถูกโยนขึ้นมากลางวงสนทนาเสมอ ว่ามีไว้ทำไม? มีไว้ช่วยใครกันแน่?

เมื่อเร็วๆ นี้ จากงานเสวนานำเสนอผลการศึกษานโยบาย มาตรการการกำกับดูแล และการบริหารจัดการห่วงโซ่อุปทานของอุตสาหกรรมไก่ไข่และไข่ไก่ ที่จัดทำโดยสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศ (ทีดีอาร์ไอ) เพื่อรับฟังข้อความคิดเห็นและข้อเสนอแนะจากนักวิชาการ หน่วยงานราชการและเกษตรกรในวงการไก่ไข่เพื่อใช้เป็นข้อมูลไปปรับปรุงให้ผลการศึกษาครบถ้วน ซึ่งบทบาทของเอ็กบอร์ด และมาตรการจัดสรรโควตานำเข้าพ่อแม่พันธุ์ไก่ไข่ โดยบางฝ่ายมองว่าเป็นข้อจำกัดต่อการแข่งขัน ส่งผลให้ราคาไข่ไก่ตลาดสูง หากเสียงจากคนเลี้ยงไก่ไข่ โดยเฉพาะรายย่อย กลับสะท้อนตรงกันว่า หากไม่มีระบบดูแลที่เหมาะสม คนเลี้ยงตัวเล็กอาจเป็นฝ่ายล้มก่อน และส่งผลถึงความมั่นคงทางอาหาร

ไข่ไก่ 1 ฟอง… ชีวิตคนนับแสน
เพราะไข่ไก่ไม่ใช่แค่อาหารประจำบ้าน แต่เป็นอาชีพของคนจำนวนมากในห่วงโซ่การผลิต ขณะที่ปัจจุบันประเทศไทยมีแม่ไก่ไข่ยืนกรงราว 53–54 ล้านตัว ผลิตไข่ได้ประมาณ 44–45 ล้านฟองต่อวัน ใกล้เคียงกับความต้องการบริโภคเฉลี่ยวันละ 39–40 ล้านฟอง การที่ผลผลิตยังอยู่ในระดับสมดุล ไม่ขาดตลาดและไม่ล้นตลาดมากเกินไป ส่วนหนึ่งเกิดจากการบริหารจัดการต้นน้ำผ่านกลไกของเอ้กบอร์ด ช่วยให้ผู้เลี้ยงไก่ไข่รายย่อยที่มีอยู่ถึง 320,000 รายยืนอยู่ได้เป็นกำลังหลักในการผลิตไข่ไก่ให้คนไทยไม่ขาดแคลน

มองให้พ้นเรื่อง “การค้า ” แล้วจะเห็นเรื่อง “ความอยู่รอด”

อินทิตา เหลืองเรณู เกษตรกรผู้เลี้ยงไก่ไข่รายย่อย มองว่า การพิจารณาบทบาทของเอ้กบอร์ดไม่ควรมองแค่เรื่องการปิดกั้นการแข่งขัน อย่าลืมมองถึงความอยู่รอดของเกษตรกรรายเล็กด้วย เพราะหากเปิดเสรีโดยไม่มีใครกำกับการผลิตให้สอดคล้องกับตลาด คนที่ต้นทุนสูงกว่าและอำนาจต่อรองน้อยกว่าจะรับแรงกระแทกก่อน นั่นคือเกษตรกรรายย่อย

ในช่วงการแพร่ระบาดโควิด-19 ต้องไม่ลืมว่าคนไทยไม่เคยเดือดร้อนเรื่องขาดแคลนไข่ไก่เลย แม้จะมีบ้างช่วงแรกๆ แต่ไม่ได้เกิดจากการผลิตขาดแคลน แต่เกิดจากความตระหนกจึงมีการซื้อไข่ไก่สูงกว่าปกติ ขณะที่ผลผลิตออกมาทุกวัน

สุเทพ สุวรรณรัตน์ นายกสมาคมผู้เลี้ยงไก่ไข่ภาคใต้ ระบุว่า เอ้กบอร์ดทำหน้าที่เป็นกลไกกลางที่ช่วยให้ทั้งคนเลี้ยงไก่ไข่รายใหญ่และรายย่อยได้ร่วมกันวางแผนการผลิตตามหลัก “ตลาดนำการผลิต” คือดูความต้องการบริโภคเป็นตัวตั้ง เพื่อให้คนไทยมีไข่กินอย่างเพียงพอ ราคาไม่ผันผวน ขณะเดียวกันผู้เลี้ยงก็ไม่ต้องขายขาดทุนจนอยู่ไม่ได้

คนจะรู้สึกว่าไข่ไก่หน้าแผงราคาแพงถึง 3–4 บาทต่อฟอง แต่ในความเป็นจริงราคาที่เกษตรกรขายได้หน้าฟาร์มต่ำกว่านั้น เพราะยังมีปัจจัยเรื่องขนาดไข่ และต้นทุนที่เกิดหลังจากออกจากฟาร์ม เช่น ค่าขนส่ง ค่าบริหารจัดการ และค่าการตลาดของพ่อค้าคนกลางก่อนไข่จะเดินทางถึงผู้ซื้อ การศึกษาควรพิจารณาข้อมูลอย่างรอบด้าน เพราะการบริหารจัดการผลผลิตไข่ไก่ต้องคำนึงถึง ปริมาณดีมานด์-ซัพพลาย ข้อมูลต้นทุน และปัจจัยที่ทำให้ไข่ไก่ราคาสูง

บทเรียนปี 2552 ยังฝังใจ ไข่ฟองละ 1 บาท คนเลี้ยงล้มระเนระนาด

เหตุผลที่ผู้เลี้ยงไก่ไข่จำนวนมากยังสนับสนุนให้มีกลไกกำกับอย่างเอ็กบอร์ดมาจากบทเรียนในอดีตที่ยังจำไม่ลืม

บทเรียนสำคัญเกิดขึ้นในปี 2552 เมื่อมีการเปิดเสรีการนำเข้าพ่อแม่พันธุ์ไก่ไข่ ส่งผลให้ไข่ไก่ล้นตลาด ราคาไข่หน้าฟาร์มร่วงเหลือเพียงฟองละ 1 บาท ต่ำกว่าต้นทุนอย่างหนัก จนผู้เลี้ยงจำนวนมากขาดทุนยับเยิน หลายรายแบกภาระไม่ไหวต้องเลิกอาชีพไปอย่างถาวร เหตุการณ์ครั้งนั้นทำให้คนในอุตสาหกรรมจำนวนไม่น้อยเชื่อว่า การกำกับปริมาณการผลิตของเอ็กบอร์ดไม่ได้เป็นกลไกปิดกั้นการแข่งขัน แต่เป็นการรักษาสมดุลไม่ให้ตลาดพัง

ด้าน ศ.ดร.ชัยภูมิ บัญชาศักดิ์ หัวหน้าภาควิชาสัตวบาล คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ชี้ว่า อุตสาหกรรมไก่ไข่เป็นระบบที่ต้องวางแผนล่วงหน้าเป็นปี ไม่สามารถเพิ่มหรือลดการผลิตได้ทันทีเหมือนสินค้าทั่วไป หากปล่อยเสรีโดยไม่มีกรอบกำกับ เมื่อผลผลิตออกมาพร้อมกันจนล้นตลาด ราคาจะร่วงเร็ว และคนที่ได้รับผลกระทบก่อนย่อมเป็นเกษตรกรรายย่อยที่มีต้นทุนสูงกว่าและสายป่านสั้นกว่า

“ในระยะยาวเมื่อผู้ผลิตทยอยออกจากระบบ ปริมาณไข่ไก่หายไป ราคาไข่ไก่ก็มีโอกาสพุ่งสูงขึ้น สุดท้ายแล้ว ความผันผวนของราคาไม่เป็นผลดีต่อใครเลย ทั้งผู้บริโภคและเกษตรกร”

ในมุมนี้ เอ้กบอร์ดจึงไม่ได้มีความหมายแค่เรื่องโควตาปริมาณการผลิต แต่คือกลไกที่ช่วยรักษาที่ยืนของคนตัวเล็กในอุตสาหกรรม ควบคู่ไปกับการดูแลให้คนไทยยังเข้าถึงไข่ไก่ในราคาที่เหมาะสม เพราะหากไม่มีระบบคอยประคอง สมดุลที่เห็นอยู่ทุกวันนี้อาจหายไป และผู้ที่ล้มก่อน อาจไม่ใช่คนซื้อ แต่คือเกษตรกรรายย่อยที่เป็นฐานสำคัญของอุตสาหกรรมไข่ไก่ไทย

มากกว่าเรื่องระบบตลาดเสรี คือ ความมั่นคงทางอาหาร

สำหรับเกษตรกรผู้เลี้ยงไก่ไข่รายย่อย Egg Board เอ็กบอร์ดเป็นกลไกที่ช่วยดูแลทั้งอาชีพเกษตรกร เป็นตาข่ายรองรับสันหลังหลักของความมั่นคงทางอาหารของชุมชนและของประเทศ ช่วยดูแลคนไทยยังมีไข่ไก่บริโภคอย่างเพียงพอไม่เดือดร้อน

“ราคาไข่ไก่” มักจะถูกหยิบยกขึ้นมาเป็นดัชนีในการชี้วัดฝีมือในการทำงานของรัฐบาลทุกยุคทุกสมัย ซึ่งในช่วง 20 ปีที่ผ่านมา รัฐบาลที่คว้าตำแหน่งยุคไข่แพงคือ รัฐบาลประยุทธ์ 4.00 บาท ยุคที่ราคาถูกที่สุดคือยุคนายกสุรยุทธ์ 2.32 บาท มาถึงยุคนายกอนุทินล่าสุดเพิ่งขยับขึ้น 20 สตางค์ไปเป็น ฟองละ 3.40 บาท แต่ก็ถูกโจมตีอย่างรุนแรงว่าไข่แพงทั้งที่ไม่ใช่ราคาสูงสุดที่เคยเกิดขึ้น

มาดูข้อเท็จจริงของภาคอุตสาหกรรมไก่ไข่ จะพบว่า ปัจจุบันอาจจะเรียกได้ว่าประเทศผลิตไข่ไก่ได้เกือบสมดุลกับการบริโภค กล่าวคือ ปัจจุบันคนไทยบริโภคไข่ไก่เฉลี่ยประมาณ 235-237 ฟองต่อคนต่อปี นำมาสู่การกำหนดเป้าการผลิตรวมของประเทศไว้ที่ประมาณ 15,500 ล้านฟองต่อปี หรือเฉลี่ยวันละ 41-43 ล้านฟอง เพียงพอต่อการบริโภคในประเทศ ทั้งนี้ตลาดไข่ไก่ในประเทศคิดเป็นสัดส่วน 97% ส่วนอีก 3% เป็นตลาดส่งออก

เหตุผลที่เป็นอย่างนั้น เพราะมีการถอดบทเรียนวิวัฒนาการปัญหาราคาไข่ไก่ในอดีตที่นำมาสู่การวางระบบ การควบคุมปริมาณการเลี้ยง (ระบบโควตา) โดย “คณะกรรมการนโยบายพัฒนาไก่ไข่และผลิตภัณฑ์” (Egg Board) ที่ใช้”การตลาด” นำการผลิต ซึ่งคำนวณย้อนกลับ (Backward Calculation) ซึ่งกรมฯ ใช้การคำนวณจากจำนวนประชากรและความต้องการบริโภค เพื่อกำหนดจำนวนการนำเข้าปู่ย่าพันธุ์ (GP) และพ่อแม่พันธุ์ (PS) ให้เหมาะสม โดยสรุปว่าควรมีพ่อแม่พันธุ์ (PS) ไม่เกิน 440,000 ตัว เพื่อให้มีไก่ยืนกรงประมาณ 51-52 ล้านตัว

จากอดีตในปี 2552 มีผู้ประกอบการเลี้ยงพ่อแม่พันธุ์ (PS) เพียง 10 ราย ต่อมาในปี 2553 มีการเปิดเสรีทำให้ผู้ประกอบการเพิ่มขึ้นเป็น 19-21 ราย ส่งผลให้ปริมาณไก่ไข่ล้นตลาดและราคาตกต่ำอย่างหนักในช่วงปี 2559-2560 ซึ่งนำมาสู่ระบบการควบคุมภาคสมัครใจ แต่อาจจะไม่ได้ใช้คำว่า “โควตา” เพราะน่าจะเรียกว่าเป็น “การร่วมมือกันควบคุมปริมาณการเลี้ยงแบบภาคสมัครใจ” โดยมีกรมปศุสัตว์เป็นเจ้าภาพในการบูรณาการทั้งอุตสาหกรรม

หากไข่ล้นตลาด จะขอความร่วมมือผู้ประกอบการให้ช่วยส่งออกไข่ไก่ รวมถึงขอความร่วมมือให้ปลดไก่ยืนกรงที่อายุ 78-80 สัปดาห์ เพื่อไม่ให้มีไก่ในระบบมากเกินไป

ดังนั้น ข้อดีของการมี Egg Board คือ

1. เสถียรภาพด้านราคา ช่วยให้ราคาไข่ไม่ผันผวนจนเกินไป ทำให้ “เกษตรกรอยู่ได้ และประชาชนไม่เดือดร้อน”
2. การคุ้มครองเกษตรกรรายย่อยซึ่งเป็นกลุ่มเปราะบางให้มีความสามารถในการแข่งขัน
3. การสร้างความยั่งยืนของอุตสาหกรรม เมื่อเกษตรกรมีกำไรเล็กน้อยพออยู่ได้ พวกเขาจะมีกำลังใจในการพัฒนาคุณภาพไข่ไก่ให้สูงขึ้นและรักษามาตรฐานฟาร์ม
4. ลดภาระงบประมาณรัฐ จากบทเรียนในอดีตที่ไม่มีการจัดการที่ดี รัฐบาลต้องนำเงินงบประมาณจำนวนมากมาจ่ายเงินอุดหนุนเพื่อแทรกแซงราคาเมื่อไข่ถูกเกินไป แต่ปัจจุบันภายใต้การดูแลของ Egg Board รัฐบาลแทบไม่ต้องควักเงินภาษีมาช่วยในส่วนนี้เลย

ซึ่งอาจจะกล่าวได้ว่า การมี Egg Board จึงเป็นกลไกการบริหารจัดการเพื่อรักษาเสถียรภาพ เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดความเสียหายต่อเกษตรกรและผู้บริโภคเหมือนในอดีต และเป็นโมเดลที่ควรนำไปประยุกต์ใช้กับสินค้าเกษตรชนิดอื่นๆ เพื่อความยั่งยืนของเศรษฐกิจฐานราก

ก่อนหน้าน.สพ.สมชวน รัตนมังคลานนท์ อธิบดีกรมปศุสัตว์ เคยกล่าวว่า กลไกการทำงานของ Egg Board ใช้การบริหารจัดการโดยเอาข้อมูลการตลาดมาเป็นตัวตั้งก่อนจึงวางแผนการผลิต เป็นการถอดบทเรียนจากอดีต ทำให้สินค้าไข่ไก่มีเสถียรภาพด้านราคา เป็นโมเดลที่ดีที่สินค้าเกษตรอื่นๆ ก็ควรทำ ทั้งยังมีส่วนช่วยยกระดับอุตสาหกรรมแปรรูปไข่ไก่เพื่อขยายตลาดส่งออก แทนการส่งออกไข่สดซึ่งมีอายุการเก็บรักษาสั้น ทำให้ส่งออกได้ในหลายประเทศ

อย่างไรก็ตาม ต่อมุมมองที่ว่า กลไกการกำหนดโควตานำเข้าพ่อแม่พันธุ์ในแต่ละปีเป็นการจำกัดไม่ให้ผู้เล่นรายใหม่ หรือไม่ น.สพ.สมชวน เคยอธิบายหลายครั้งว่า Egg Board ไม่เคยปิดกั้นผู้เล่นรายใหม่ ที่จะเข้ามา เป็นรายที่ 17 แต่เราวางระบบคัดกรองผู้เล่นที่มีคุณภาพ เพื่อไม่ให้ส่งผลกระทบต่อสมดุลของตลาดไข่ไก่ โดยผู้จะนำเข้าเมื่อยื่นขออนุญาตจะต้องเสนอแผนธุรกิจ แผนการผลิต และแผนการตลาดที่ชัดเจน หากคุณมีแผนที่อธิบายได้ชันเจนว่าจะไม่มากระทบเสถียรภาพราคาหรือสมดุลก็สามารถเข้ามาขอ Egg Board ได้
“เราถอดบทเรียนจากประวัติศาสตร์ในปี พ.ศ. 2552 เคยมีการเปิดเสรีการนำเข้าพ่อแม่พันธุ์ไก่ไข่ ปริมาณไข่ไก่ก็ล้นตลาด ราคาตกต่ำจนเกษตรกรขาดทุนและตายเกือบหมด เราไม่อยากให้เป็นอย่างนั้น”

“ราคาไข่ไก่ ตอนนี้ 3 บาทกว่านี่ถูกที่สุดแล้วไข่เทียบกับโปรตีนชนิดอื่น กินไข่ฟองสองฟองอยู่ได้แล้ว ไข่ยังถูกกว่าบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปอีก ในมุมมองของภาครัฐเราต้องมองที่ “ราคาเฉลี่ยทั้งปี” ไม่ใช่การมองราคาที่ผันผวนตามรายวันหรือรายสัปดาห์ บางช่วงราคาอาจขึ้นไปถึง 3.60 บาท แต่บางช่วงก็ตกลงมาเหลือ 2.60 บาท ดังนั้นต้องพิจารณาที่ค่าเฉลี่ยต้นทุน “

มุมมองของด้านเกษตรกร นายมาโนช ชูทับทิม นายกสมาคมผู้เลี้ยงไก่ไข่ เปิดเผยว่า การที่มี egg borad วางกติกาและเงื่อนไขที่ใช้อยู่ในปัจจุบันเป็นสิ่งที่ยอมรับได้ เนื่องจากช่วยให้ตลาดไก่ไข่มีความสมดุลระหว่างปริมาณการผลิตและการบริโภค โดยเงื่อนไขการดูแลการนำเข้าปู่ย่าพันธุ์ (GP) และพ่อแม่พันธุ์ (PS) ที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน ดำเนินการมาประมาณ 5-6 ปีแล้ว และเราเห็นว่าภาพรวมของธุรกิจไข่ดีขึ้นกว่าช่วงที่ยังไม่มีเงื่อนไขนี้ ซึ่งผู้เลี้ยงรายใหม่หรือผู้ที่เลี้ยงอยู่แล้วแต่กังวลว่าจะไม่ได้รับความช่วยเหลือเรื่องพันธุ์สัตว์จากบริษัทคู่ค้าโดยตรง แนะนำว่าให้แจ้งเรื่องไปยังกรมปศุสัตว์ซึ่งทำหน้าที่เป็นเลขาธิการของ Egg Board เพื่อหาแนวทางช่วยเหลือและสร้างความเป็นธรรมให้กับทุกฝ่ายจะดีกว่า เพราะข้อเท็จจริงด้านระบบการผลิตและการตลาดไข่ไก่นั้น ด้านปริมาณพ่อแม่พันธุ์ไม่ได้ขาดแคลน