เวลาไข่แพง… คนซื้อก็บ่น เวลาไข่ถูก… คนเลี้ยงก็ร้อง! แล้วรู้ไหมว่าใครที่คอยประคองไม่ให้วงจรนี้พัง ชื่อของ “เอ้กบอร์ด” (Egg Board) หรือคณะกรรมการนโยบายพัฒนาไก่ไข่ฯ มักถูกโยนขึ้นมากลางวงสนทนาเสมอ ว่ามีไว้ทำไม? มีไว้ช่วยใครกันแน่?

เมื่อเร็วๆ นี้ จากงานเสวนานำเสนอผลการศึกษานโยบาย มาตรการการกำกับดูแล และการบริหารจัดการห่วงโซ่อุปทานของอุตสาหกรรมไก่ไข่และไข่ไก่ ที่จัดทำโดยสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศ (ทีดีอาร์ไอ) เพื่อรับฟังข้อความคิดเห็นและข้อเสนอแนะจากนักวิชาการ หน่วยงานราชการและเกษตรกรในวงการไก่ไข่เพื่อใช้เป็นข้อมูลไปปรับปรุงให้ผลการศึกษาครบถ้วน ซึ่งบทบาทของเอ็กบอร์ด และมาตรการจัดสรรโควตานำเข้าพ่อแม่พันธุ์ไก่ไข่ โดยบางฝ่ายมองว่าเป็นข้อจำกัดต่อการแข่งขัน ส่งผลให้ราคาไข่ไก่ตลาดสูง หากเสียงจากคนเลี้ยงไก่ไข่ โดยเฉพาะรายย่อย กลับสะท้อนตรงกันว่า หากไม่มีระบบดูแลที่เหมาะสม คนเลี้ยงตัวเล็กอาจเป็นฝ่ายล้มก่อน และส่งผลถึงความมั่นคงทางอาหาร

ไข่ไก่ 1 ฟอง… ชีวิตคนนับแสน
เพราะไข่ไก่ไม่ใช่แค่อาหารประจำบ้าน แต่เป็นอาชีพของคนจำนวนมากในห่วงโซ่การผลิต ขณะที่ปัจจุบันประเทศไทยมีแม่ไก่ไข่ยืนกรงราว 53–54 ล้านตัว ผลิตไข่ได้ประมาณ 44–45 ล้านฟองต่อวัน ใกล้เคียงกับความต้องการบริโภคเฉลี่ยวันละ 39–40 ล้านฟอง การที่ผลผลิตยังอยู่ในระดับสมดุล ไม่ขาดตลาดและไม่ล้นตลาดมากเกินไป ส่วนหนึ่งเกิดจากการบริหารจัดการต้นน้ำผ่านกลไกของเอ้กบอร์ด ช่วยให้ผู้เลี้ยงไก่ไข่รายย่อยที่มีอยู่ถึง 320,000 รายยืนอยู่ได้เป็นกำลังหลักในการผลิตไข่ไก่ให้คนไทยไม่ขาดแคลน

มองให้พ้นเรื่อง “การค้า ” แล้วจะเห็นเรื่อง “ความอยู่รอด”

อินทิตา เหลืองเรณู เกษตรกรผู้เลี้ยงไก่ไข่รายย่อย มองว่า การพิจารณาบทบาทของเอ้กบอร์ดไม่ควรมองแค่เรื่องการปิดกั้นการแข่งขัน อย่าลืมมองถึงความอยู่รอดของเกษตรกรรายเล็กด้วย เพราะหากเปิดเสรีโดยไม่มีใครกำกับการผลิตให้สอดคล้องกับตลาด คนที่ต้นทุนสูงกว่าและอำนาจต่อรองน้อยกว่าจะรับแรงกระแทกก่อน นั่นคือเกษตรกรรายย่อย

ในช่วงการแพร่ระบาดโควิด-19 ต้องไม่ลืมว่าคนไทยไม่เคยเดือดร้อนเรื่องขาดแคลนไข่ไก่เลย แม้จะมีบ้างช่วงแรกๆ แต่ไม่ได้เกิดจากการผลิตขาดแคลน แต่เกิดจากความตระหนกจึงมีการซื้อไข่ไก่สูงกว่าปกติ ขณะที่ผลผลิตออกมาทุกวัน

สุเทพ สุวรรณรัตน์ นายกสมาคมผู้เลี้ยงไก่ไข่ภาคใต้ ระบุว่า เอ้กบอร์ดทำหน้าที่เป็นกลไกกลางที่ช่วยให้ทั้งคนเลี้ยงไก่ไข่รายใหญ่และรายย่อยได้ร่วมกันวางแผนการผลิตตามหลัก “ตลาดนำการผลิต” คือดูความต้องการบริโภคเป็นตัวตั้ง เพื่อให้คนไทยมีไข่กินอย่างเพียงพอ ราคาไม่ผันผวน ขณะเดียวกันผู้เลี้ยงก็ไม่ต้องขายขาดทุนจนอยู่ไม่ได้

คนจะรู้สึกว่าไข่ไก่หน้าแผงราคาแพงถึง 3–4 บาทต่อฟอง แต่ในความเป็นจริงราคาที่เกษตรกรขายได้หน้าฟาร์มต่ำกว่านั้น เพราะยังมีปัจจัยเรื่องขนาดไข่ และต้นทุนที่เกิดหลังจากออกจากฟาร์ม เช่น ค่าขนส่ง ค่าบริหารจัดการ และค่าการตลาดของพ่อค้าคนกลางก่อนไข่จะเดินทางถึงผู้ซื้อ การศึกษาควรพิจารณาข้อมูลอย่างรอบด้าน เพราะการบริหารจัดการผลผลิตไข่ไก่ต้องคำนึงถึง ปริมาณดีมานด์-ซัพพลาย ข้อมูลต้นทุน และปัจจัยที่ทำให้ไข่ไก่ราคาสูง

บทเรียนปี 2552 ยังฝังใจ ไข่ฟองละ 1 บาท คนเลี้ยงล้มระเนระนาด

เหตุผลที่ผู้เลี้ยงไก่ไข่จำนวนมากยังสนับสนุนให้มีกลไกกำกับอย่างเอ็กบอร์ดมาจากบทเรียนในอดีตที่ยังจำไม่ลืม

บทเรียนสำคัญเกิดขึ้นในปี 2552 เมื่อมีการเปิดเสรีการนำเข้าพ่อแม่พันธุ์ไก่ไข่ ส่งผลให้ไข่ไก่ล้นตลาด ราคาไข่หน้าฟาร์มร่วงเหลือเพียงฟองละ 1 บาท ต่ำกว่าต้นทุนอย่างหนัก จนผู้เลี้ยงจำนวนมากขาดทุนยับเยิน หลายรายแบกภาระไม่ไหวต้องเลิกอาชีพไปอย่างถาวร เหตุการณ์ครั้งนั้นทำให้คนในอุตสาหกรรมจำนวนไม่น้อยเชื่อว่า การกำกับปริมาณการผลิตของเอ็กบอร์ดไม่ได้เป็นกลไกปิดกั้นการแข่งขัน แต่เป็นการรักษาสมดุลไม่ให้ตลาดพัง

ด้าน ศ.ดร.ชัยภูมิ บัญชาศักดิ์ หัวหน้าภาควิชาสัตวบาล คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ชี้ว่า อุตสาหกรรมไก่ไข่เป็นระบบที่ต้องวางแผนล่วงหน้าเป็นปี ไม่สามารถเพิ่มหรือลดการผลิตได้ทันทีเหมือนสินค้าทั่วไป หากปล่อยเสรีโดยไม่มีกรอบกำกับ เมื่อผลผลิตออกมาพร้อมกันจนล้นตลาด ราคาจะร่วงเร็ว และคนที่ได้รับผลกระทบก่อนย่อมเป็นเกษตรกรรายย่อยที่มีต้นทุนสูงกว่าและสายป่านสั้นกว่า

“ในระยะยาวเมื่อผู้ผลิตทยอยออกจากระบบ ปริมาณไข่ไก่หายไป ราคาไข่ไก่ก็มีโอกาสพุ่งสูงขึ้น สุดท้ายแล้ว ความผันผวนของราคาไม่เป็นผลดีต่อใครเลย ทั้งผู้บริโภคและเกษตรกร”

ในมุมนี้ เอ้กบอร์ดจึงไม่ได้มีความหมายแค่เรื่องโควตาปริมาณการผลิต แต่คือกลไกที่ช่วยรักษาที่ยืนของคนตัวเล็กในอุตสาหกรรม ควบคู่ไปกับการดูแลให้คนไทยยังเข้าถึงไข่ไก่ในราคาที่เหมาะสม เพราะหากไม่มีระบบคอยประคอง สมดุลที่เห็นอยู่ทุกวันนี้อาจหายไป และผู้ที่ล้มก่อน อาจไม่ใช่คนซื้อ แต่คือเกษตรกรรายย่อยที่เป็นฐานสำคัญของอุตสาหกรรมไข่ไก่ไทย

มากกว่าเรื่องระบบตลาดเสรี คือ ความมั่นคงทางอาหาร

สำหรับเกษตรกรผู้เลี้ยงไก่ไข่รายย่อย Egg Board เอ็กบอร์ดเป็นกลไกที่ช่วยดูแลทั้งอาชีพเกษตรกร เป็นตาข่ายรองรับสันหลังหลักของความมั่นคงทางอาหารของชุมชนและของประเทศ ช่วยดูแลคนไทยยังมีไข่ไก่บริโภคอย่างเพียงพอไม่เดือดร้อน