คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) เปิดตัวแคมเปญ “ประชาชิน: อย่าปล่อยให้ประชาชนถูกละเมิดสิทธิ เพราะการทุจริตคอร์รัปชันจนชินชา” ภายใต้กิจกรรมการสื่อสารสาธารณะเพื่อส่งเสริมความเข้าใจของสังคมต่อประเด็นสิทธิมนุษยชนและประเด็นที่เป็นประโยชน์ต่อสังคมในวงกว้าง โดยมุ่งสร้างความตระหนักรู้ถึงความเชื่อมโยงระหว่างการทุจริตคอร์รัปชันและการละเมิดสิทธิมนุษยชน พร้อมกระตุ้นให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการเฝ้าระวัง ตรวจสอบ และปฏิเสธการทุจริตในทุกรูปแบบ ณ สถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ) ถนนแจ้งวัฒนะ กรุงเทพฯ 

นางสาวพรประไพ กาญจนริทนร์ ประธานกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ กล่าวว่า เมื่อพูดถึงคำว่าการทุจริตคอร์รัปชัน ภาพจำของคนส่วนใหญ่มักจะนึกถึงภาพของนักการเมืองหรือข้าราชการระดับสูงที่โกงกินงบประมาณแผ่นดิน นึกถึงเงินทอนโครงการจัดซื้อจัดจ้าง หรือการจ่ายเงินใต้โต๊ะเพื่ออำนวยความสะดวกต่าง ๆ แต่ในความเป็นจริง การทุจริตเป็นอาชญากรรมที่พรากสิทธิขั้นพื้นฐานไปจากประชาชนโดยตรง เพราะงบประมาณที่มาจากภาษีของประชาชนควรถูกนำมาใช้เพื่อให้ประชาชนทุกคนได้รับสิทธิ
มีสวัสดิการที่เหมาะสมและมีคุณภาพชีวิตที่ดี แต่เมื่อเงินเหล่านี้ถูกใช้ไปในกระบวนการทุจริต สิทธิอันชอบธรรมของประชาชนก็ถูกพรากไปด้วย

ผลกระทบจากการทุจริตปรากฏชัดในหลายมิติ เช่น ด้านกระบวนการยุติธรรม ไม่ว่าจะเป็นการเรียกรับผลประโยชน์เพื่อบิดเบือนข้อเท็จจริง การเอื้อประโยชน์แก่ผู้ต้องขังบางราย การช่วยเหลือผู้กระทำผิดให้ลอยนวล หรือการยัดเยียดข้อหาให้แก่ผู้บริสุทธิ์ ซ้ำร้ายยังทำให้เกิดสิ่งที่เรียกว่าคุกมีไว้ขังคนจน อันเป็นการทำลายหลักนิติธรรมขั้นพื้นฐาน และพรากสิทธิในการเข้าถึงความยุติธรรมอย่างเท่าเทียม ด้านสิ่งแวดล้อม ที่ดิน และทรัพยากรธรรมชาติ จากการละเลยการกำกับดูแลโรงงานอุตสาหกรรมจนเกิดมลพิษที่เป็นอันตรายต่อสุขภาพของประชาชน หรือแม้กระทั่งการออกเอกสารสิทธิ์มิชอบด้วยกฎหมายในเขตป่าหรือที่ดินสาธารณะเพื่อเอื้อประโยชน์ให้กับกลุ่มทุน หรือการใช้อำนาจรัฐขับไล่ชุมชนท้องถิ่นดั้งเดิมออกจากพื้นที่โดยไม่เป็นธรรม สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่แค่ความเสียหายของผืนป่า แต่คือการพรากวิถีชีวิต ความมั่นคงในที่อยู่อาศัย

ด้านสาธารณสุข การจัดซื้อยาเกินราคาหรืออุปกรณ์แพทย์ที่มีค่าหัวคิว ส่งผลให้ประชาชนที่ยากจนได้รับผลกระทบอย่างรุนแรงและเสียโอกาสในการเข้าถึงบริการทางการแพทย์ ด้านการศึกษา การจ่ายเงินใต้โต๊ะ งบประมาณค่าอาหารกลางวันเด็กที่ถูกยักยอก หรือสื่อการเรียนที่ไร้คุณภาพ คือ การลดทอนคุณภาพชีวิตและโอกาสในการได้รับการศึกษาที่ดีของเด็กและเยาวชน และด้านแรงงาน เช่น แรงงานไทยที่เดินทางไปเก็บเบอร์รีป่าในต่างประเทศ ซึ่งต้องเผชิญกับขบวนการเรียกรับผลประโยชน์ในการจัดหาคนงาน ต้องตกเป็นเหยื่อของการค้ามนุษย์และการบังคับใช้แรงงาน อันเป็นการลดทอนคุณค่าและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์อย่างชัดแจ้ง

ประธาน กสม. กล่าวอีกว่า สิ่งที่น่ากังวลที่สุด คือ ผลกระทบของการทุจริต มักซ้ำเติมและสร้างความเสียหายอย่างรุนแรงที่สุดต่อกลุ่มเปราะบาง เช่น กลุ่มคนยากจน คนไร้สถานะ ผู้พิการ คนไร้รัฐไร้สัญชาติ และแรงงานข้ามชาติ ซึ่งขาดเครื่องมือและอำนาจต่อรองในการปกป้องสิทธิของตนและเมื่อการทุจริตกลายเป็นวัฒนธรรม ประกอบกับการใช้กระบวนการฟ้องปิดปากผู้ที่ออกมาเปิดโปงความไม่เป็นธรรม ยิ่งทำให้ประชาชนเกิดความหวาดกลัว จนในที่สุดก็นำไปสู่ความรู้สึกชินชา ต่อการทุจริตในสังคม

“กสม. มุ่งมั่นและอยากเห็นสังคมไทยตระหนักและเคารพในสิทธิมนุษยชน จึงต้องการให้เข้าใจว่า ทุกครั้งที่เกิดการทุจริต สิ่งที่สูญเสียไปไม่ใช่เพียงเงินภาษีหรือทรัพยากรของรัฐ แต่คือโอกาสของประชาชนในการเข้าถึงสิทธิขั้นพื้นฐานที่รัฐมีหน้าที่ต้องจัดให้ ด้วยเหตุนี้ การผลักดันแนวคิดสิทธิมนุษยชนในการดำเนินงานด้านการป้องกันและปราบปรามการทุจริต จึงเป็นเรื่องจำเป็นเร่งด่วน เราต้องออกจากความรู้สึกชินชาและร่วมกันรณรงค์เพื่อยกระดับจากการตรวจสอบและปราบปรามการทุจริตที่มุ่งเน้นเพียงมิติทางเศรษฐกิจ การเงิน และข้อกฎหมาย ไปสู่การคุ้มครองสิทธิมนุษยชน ทั้งนี้ การมีส่วนร่วมของประชาชน การเรียกร้องความโปร่งใส การเปิดโอกาสให้ประชาชนเข้าถึงข้อมูลข่าวสารสาธารณะ และความรับผิดชอบของรัฐ จะเป็นกลไกสำคัญที่ทำให้ภาคประชาชนสามารถตรวจสอบการทุจริตและปกป้องสิทธิของตนเองได้อย่างเข้มแข็ง” ประธาน กสม. กล่าว

ภายในงานแถลงข่าวยังมีการจัดเสวนาในหัวข้อ “เมื่อการคอร์รัปชันคือการขโมยสิทธิของคนไทย:อย่าปล่อยให้ประชาชนกลายเป็นประชาชิน” โดยมีนายวสันต์ ภัยหลีกลี้ กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ รศ.ดร.ต่อภัสสร์ ยมนาค อาจารย์คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และผู้ก่อตั้งศูนย์ความรู้เพื่อความร่วมมือในการต่อต้านการคอร์รัปชัน (KRAC) และนายนรเศรษฐ์ ปรัชญากร ประธานคณะกรรมาธิการการพัฒนาการเมือง การมีส่วนร่วมของประชาชน สิทธิมนุษยชน สิทธิ เสรีภาพ และการคุ้มครองผู้บริโภค วุฒิสภา ร่วมแลกเปลี่ยนมุมมองเรื่องการทุจริตที่เชื่อมโยงกับสิทธิมนุษยชน ผลกระทบต่อสิทธิของประชาชนโดยเฉพาะกลุ่มเปราะบาง และบทบาทของทุกภาคส่วนในการร่วมสร้างสังคมที่โปร่งใสและเป็นธรรม

ทั้งนี้ สำนักงาน กสม. อยู่ระหว่างการศึกษาและจัดทำข้อเสนอแนะประเด็นการทุจริตกับสิทธิมนุษยชน โดยจะมีการนำเสนอผลการศึกษาดังกล่าวในงานสมัชชาสิทธิมนุษยชน ซึ่งจะจัดขึ้นระหว่างวันที่ 27 – 28 สิงหาคม 2569 ณ โรงแรมเซนทารา ไลฟ์ ศูนย์ราชการและคอนเวนชันเซ็นเตอร์ แจ้งวัฒนะ กรุงเทพฯ

พร้อมกันนี้จะมีการรณรงค์ขับเคลื่อนแคมเปญ “ประชาชิน” ผ่านสื่อสังคมออนไลน์ และการจัดกิจกรรมสาธารณะ onsite event เพื่อสร้างพื้นที่แลกเปลี่ยนความเห็นและสร้างความตระหนักรู้ถึงความเชื่อมโยงของการทุจริตที่มีผลกระทบต่อสิทธิมนุษยชน ในวันที่ 16 กันยายน 2569 ณ หอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร 

สำนักงาน กสม. ขอเชิญชวนประชาชน นักเรียน นักศึกษา ภาคประชาสังคม ภาคธุรกิจ และผู้สนใจทั่วไป ติดตามเข้าร่วมกิจกรรมและแคมเปญ “ประชาชิน” ดังกล่าวข้างต้น เพื่อร่วมกันส่งเสียงว่าการทุจริตไม่ใช่เรื่องปกติ และสิทธิของประชาชนไม่ควรถูกพรากไปเพราะความเคยชินต่อการทุจริตคอร์รัปชัน

“ปลาหมอคางดำ” เป็นปลาต่างถิ่นที่มาจากทวีปแอฟริกา แม้ว่าการเข้ามาของปลาชนิดนี้ยังไม่สามารถยืนยันชัดเจนได้ แต่พบข้อเท็จจริงที่น่าสนใจอย่างยิ่ง นั่นคือ ตลอดระยะเวลากว่า 15 ปีที่ผ่านมา ปลาชนิดนี้ถูกเปลี่ยนชื่อเรียกหลายครั้ง อย่างไรก็ตาม ชื่อวิทยาศาสตร์กลับไม่เคยเปลี่ยนเลยแม้แต่ครั้งเดียว คือ Sarotherodon melanotheron

ปลา Sarotherodon melanotheron เป็นปลาน้ำกร่อยในวงศ์ปลาหมอสี มีถิ่นกำเนิดอยู่ในแอฟริกาตะวันตก โดยได้รับการจำแนกชนิดทางวิทยาศาสตร์ครั้งแรกตั้งแต่ปี พ.ศ. 2395 โดยนักธรรมชาติวิทยาชาวเยอรมัน Eduard Rüppell และใช้ชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Sarotherodon melanotheron มาจนถึงปัจจุบัน ขณะที่ชื่อสามัญภาษาอังกฤษคือ Blackchin tilapia ก็ยังคงใช้ต่อเนื่องเช่นเดียวกัน

แต่เมื่อมาดูการเรียกชื่อในประเทศไทย มีไทม์ไลน์เปลี่ยนแปลงหลายครั้ง ในช่วงปี พ.ศ. 2549 – เมษายน 2553 ซึ่งเป็นช่วงที่มีการขอนำเข้าปลาชนิดนี้เพื่อการวิจัยและพัฒนาสายพันธุ์ กรมประมงใช้ชื่อภาษาไทยว่า “ปลานิล” ด้วยลักษณะของปลาอยู่ในกลุ่มเดียวกัน
ต่อมาในช่วงปี พ.ศ. 2553 – 2559 ชื่อดังกล่าวถูกเปลี่ยนเป็น “ปลาหมอเทศข้างลาย” ชื่อเรียกที่ปรากฏอยู่ในเอกสารการส่งออกปลาชนิดนี้กว่า 300,000 ตัว ไปยัง 17 ประเทศทั่วโลก โดยระบุชื่อไทย คู่กับชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Sarotherodon melanotheron

กระทั่งปี พ.ศ. 2561 กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ได้ออกประกาศห้ามนำเข้า ส่งออก นำผ่าน และเพาะเลี้ยงปลาหมอสีต้องห้าม 3 ชนิด โดยกำหนดชื่อภาษาไทยของ Sarotherodon melanotheron ว่า “ปลาหมอสีคางดำ” เนื่องจากเป็นปลาที่อยู่ในกลุ่มปลาหมอสี
จนถึงปี 2567 มีความพยายามปรับเปลี่ยนการเรียกชื่อปลา โดยตัดคำว่า สี ออก เหลือเป็น “ปลาหมอคางดำ” เพราะมีคนกังวลว่าจะกระทบกับวงการปลาหมอสี ทำให้ปลาหมอคางดำเป็นชื่อที่สังคมไทยใช้กันอยู่ในปัจจุบัน

เมื่อพิจารณาจากไทม์ไลน์ดังกล่าว จะเห็นว่า สิ่งที่เปลี่ยนไปตลอดเวลาคือชื่อภาษาไทย แต่สิ่งที่ไม่เคยเปลี่ยนคือชื่อวิทยาศาสตร์ Sarotherodon melanotheron และชื่อสามัญภาษาอังกฤษ Blackchin tilapia

ประเด็นนี้มีความสำคัญอย่างมาก เพราะในทางชีววิทยาและการค้าสัตว์น้ำระหว่างประเทศ การระบุชนิดพันธุ์จะอ้างอิงชื่อวิทยาศาสตร์เป็นหลัก ไม่ใช่ชื่อสามัญหรือชื่อภาษาไทยที่สามารถเปลี่ยนแปลงได้ตามประเทศต้นทาง

นั่นหมายความว่า ไม่ว่าปลาชนิดนี้จะถูกเรียกว่า “ปลานิล” “ปลาหมอเทศข้างลาย” “ปลาหมอสีคางดำ” หรือ “ปลาหมอคางดำ” หากชื่อวิทยาศาสตร์ยังคงระบุว่าเป็น Sarotherodon melanotheron ก็ย่อมหมายถึงปลาชนิดเดียวกัน

คำถามสำคัญจึงเกิดขึ้นว่า ในช่วงเวลาที่มีการเปลี่ยนชื่อภาษาไทยหลายครั้งนั้น ระบบการตรวจสอบและติดตามการเคลื่อนย้ายปลาชนิดนี้มีความรัดกุมเพียงใด และเราจะมั่นใจได้อย่างไรว่าจะไม่มีการนำเข้า เคลื่อนย้าย หรือแม้แต่ลักลอบนำเข้าภายใต้ชื่อภาษาไทยอื่น ๆ ที่แตกต่างออกไป

การเปลี่ยนชื่อภาษาไทยเพียงอย่างเดียว ไม่สามารถใช้เป็นหลักฐานยืนยันการลักลอบนำเข้าได้ แต่เป็นสิ่งที่เป็นคำถามของวงการส่งออกปลาว่า การอ้างว่า การกรอกเอกสารบางฉบับ “ใส่ชื่อผิด” หรือ “ใช้ชื่อเรียกไม่ตรงกับปัจจุบัน” แต่สิ่งที่ช่วยยืนยันในการระบุสินค้าสัตว์น้ำได้ว่าเป็นชนิดเดียวกัน คือ ชื่อทางวิทยาศาสตร์ ที่เอกสารส่งออกปลาหมอเทศข้างลายในช่วงปี พ.ศ. 2553 – 2559 ระบุว่า Sarotherodon melanotheron
นอกจากนี้ การยืนยันตัวตนของสิ่งมีชีวิตได้อย่างแท้จริงคือชื่อวิทยาศาสตร์และข้อมูลทางพันธุกรรม และนี่คือจุดที่งานวิจัยด้านพันธุศาสตร์ล่าสุดเข้ามามีบทบาทสำคัญ

ผลการศึกษาของนักวิจัยจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ซึ่งวิเคราะห์ตัวอย่างปลาหมอคางดำจากหลายพื้นที่ทั่วประเทศ พบความหลากหลายทางพันธุกรรมสูงกว่าที่ควรจะเป็น หากปลาทั้งหมดมีต้นกำเนิดจากการนำเข้าเพียงครั้งเดียวแล้วหลุดรอดออกสู่ธรรมชาติ งานวิจัยดังกล่าวตรวจพบฮาพโลไทป์ (Haplotype) หรือรูปแบบทางพันธุกรรม หรือเรียกเข้าใจง่ายๆ ว่า DNA ได้ต้องไม่แตกต่างกัน แต่นักวิจัยของไทยกลับพบรูปแบบ DNA มากถึง 19 รูปแบบ และพบความเชื่อมโยงกับประชากรปลาในหลายประเทศในแอฟริกา ทั้งในกานา ไอวอรีโคสต์

ข้อค้นพบสำคัญจากการวิเคราะห์ทางพันธุกรรมชี้ว่า ประชากรปลาหมอคางดำในประเทศไทยไม่ได้มีต้นกำเนิดจากแหล่งเดียว แต่มีความเป็นไปได้สูงว่าเกิดจากการนำเข้าหลายครั้งและจากหลายต้นทาง เนื่องจากข้อมูล DNA เป็นหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงได้ ผลการศึกษาจึงกำลังบอกเราว่า เรื่องราวของปลาหมอคางดำในประเทศไทยอาจมีความซับซ้อน และไม่ได้เริ่มต้นจากเหตุการณ์การหลุดรอดเพียงครั้งเดียว หากแต่มีความเป็นไปได้ว่ามีการเข้ามาของปลาชนิดนี้จากหลายช่องทางในช่วงเวลาที่แตกต่างกัน เมื่อเชื่อมโยงข้อค้นพบทางพันธุกรรมเข้ากับไทม์ไลน์การเปลี่ยนชื่อภาษาไทยในอดีต คำถามที่สังคมควรถามอาจไม่ใช่เพียงว่า “ใครปล่อยปลา” แต่ควรขยายไปสู่คำถามที่ใหญ่กว่า คือ ระบบการกำกับดูแลการนำเข้าสัตว์น้ำต่างถิ่นของไทยในอดีตมีช่องว่างใดบ้าง ข้อมูลการเคลื่อนย้ายสัตว์น้ำสามารถตรวจสอบย้อนหลังได้มากน้อยเพียงใด และเราจะป้องกันไม่ให้กรณีลักษณะเดียวกันเกิดขึ้นอีกกับสัตว์น้ำต่างถิ่นชนิดอื่นในอนาคตได้อย่างไร

เพราะท้ายที่สุดแล้ว ชื่อภาษาไทยอาจเปลี่ยนได้ตามยุคสมัย แต่สิ่งที่เปลี่ยนแปลงไม่ได้คือ ชื่อวิทยาศาสตร์และรหัสพันธุกรรมที่อยู่ในตัวปลา และ DNA กำลังบอกความจริงว่า ปลาหมอคางดำในประเทศไทย มีเส้นทางการเข้ามาที่ซับซ้อน หลายช่วงเวลา และหลายต้นทาง มากกว่าที่สังคมเคยเข้าใจ.