ปลาหมอคางดำ ที่ครั้งหนึ่งถูกกล่าวขานว่าเป็น “ศัตรูสายพันธุ์ต่างถิ่น” เมื่อแรกพบในประเทศไทย วันนี้กำลังเป็นบทเรียนใหม่ให้หลายชุมชน ด้วยโอกาสและคุณค่าที่เคยถูกมองข้าม ชุมชนไทยหลายแห่งเริ่มเรียนรู้และลงมือจัดการตามหลักวิชาการ มีข้อมูลวิทยาศาสตร์นำทาง และประสบการณ์ตรง ภายใต้แนวทาง ‘เจอ–แจ้ง–จับ–จบ’ ของกรมประมง ทำให้ปลาชนิดนี้ไม่ใช่ศัตรู แต่กลายเป็นแหล่งรายได้ สร้างมูลค่า และเปิดประตูสู่โอกาสทางเศรษฐกิจ

เมื่อผสานความรู้และเทคโนโลยีของนักวิจัย ปลาหมอคางดำจึงไม่ได้หยุดอยู่แค่ผลิตภัณฑ์หรือเมนูท้องถิ่นอีกต่อไป แต่เป็นสินค้าที่ได้รับการยอมรับในระดับสากล ผลงานเหล่านี้สร้างรายได้ให้ชุมชนและประเทศชาติ เป็นตัวอย่างที่ชัดเจนว่า ‘ทุกปัญหามีทางออก’ขอเพียงแค่เรากล้า จับมันแล้วใช้ให้เป็น แทนที่จะจมอยู่กับดราม่าและความกลัว

ปลาหมอคางดำ หรือ Blackchin tilapia (Sarotherodon melanotheron) เป็นปลาต่างถิ่นจากแอฟริกาตะวันตก สามารถอาศัยน้ำจืด น้ำกร่อย และน้ำเค็ม ขยายพันธุ์ได้เร็วเมื่อไม่มีศัตรูธรรมชาติจึงแพร่พันธุ์ได้ต่อเนื่อง

การจับปลาหมอคางดำตามแนวคิด ‘เจอ–แจ้ง–จับ–จบ’ ไม่ได้หมายถึงเพียงเอาออกจากแหล่งน้ำ แต่กลายเป็น “จุดเริ่มต้นของคุณค่า” ที่ชุมชนสามารถต่อยอดได้จริง

หลากหลายเมนูและผลิตภัณฑ์ได้พิสูจน์แล้วว่า ปลาหมอคางดำกินได้และมีเนื้อนุ่ม คล้ายปลานิลหรือปลาหมอเทศ สามารถนำมาเป็นแหล่งโปรตีนปลอดภัย หลายชุมชนทดลองปรุงและพัฒนาสูตรเป็นอาหารพื้นบ้านหรือแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ท้องถิ่น ตอบโจทย์ทั้งรสชาติและคุณประโยชน์

ผู้ประกอบการและอุตสาหกรรมแปรรูปนำปลาชนิดนี้ไปผลิตปลาป่น เป็นวัตถุดิบอาหารสัตว์และสัตว์น้ำ หรือให้เป็นอาหารสดทั้งปูและปลากะพง ใช้ทำอาหารปรุงสำเร็จด้วยน้ำพริก แม้กระทั่งน้ำหมักชีวภาพ หรือพัฒนาต่อยอดเชิงเทคโนโลยีเพื่อสร้างมูลค่า ทั้งผลิตภัณฑ์อาหารและสินค้าเชิงพาณิชย์ โดยล่าสุดมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี คิดค้นผลิตภัณฑ์เสริมอาหารจากชิ้นส่วนปลาที่มีแคลเซียมคุณภาพสูงและมีประสิทธิภาพในการดูุดซึมเข้าสู่ร่างกาย จนได้รับรางวัลนวัตกรรมระดับสากล

การเปลี่ยนทัศนคติเหล่านี้ทำให้ปลาหมอคางดำกลายเป็น ทรัพยากรที่สร้างรายได้อย่างเป็นรูปธรรม มากกว่าการมองเป็น “ปัญหา” แต่ก็จำเป็นต้องขับเคลื่อนควบคู่ไปกับการรักษาและฟื้นฟูสมดุลสิ่งแวดล้อมแหล่งน้ำ เพื่อความมั่นคงทางอาหารอย่างยั่งยืน

อย่างไรก็ตาม ปลาหมอคางดำสามารถขยายพันธุ์ได้สูง วางไข่ต่อเนื่อง และปรับตัวดีกับสภาพแวดล้อม แนวทางแก้ไขจึงไม่ใช่แค่จับอย่างเดียว แต่ต้องเป็น “การจัดการเชิงระบบ” ที่ผสานทั้งการศึกษาทางวิชาการ เพื่อทำความเข้าใจพฤติกรรมการแพร่พันธุ์ของปลา, การมีส่วนร่วมของชุมชน ตามแนวทางของกรมประมง, การพัฒนาเครือข่ายแปรรูปและตลาด ให้สินค้าจากปลาหมอคางดำมีช่องทางจำหน่ายและสร้างมูลค่าได้จริง

ในหลายประเทศ เช่น ฟิลิปปินส์และสหรัฐอเมริกา ปลาหมอคางดำไม่ได้ถูกมองว่าเป็นศัตรู แต่กลายเป็นอาหาร การจับและนำไปแปรรูปจึงช่วยลดจำนวนและสร้างมูลค่าไปพร้อมกัน

สิ่งสำคัญที่สุดที่คนไทยต้องรับรู้คือ ปลาหมอคางดำกินได้จริงและสามารถสร้างรายได้ การจัดการอย่างเป็นระบบโดยชุมชนและหน่วยงานจะทำให้การแก้ปัญหายั่งยืน

เมื่อเราหยุดดราม่าเรื่อง “ปลาร้าย” และเริ่มลงมือจับมันแล้วใช้ให้เป็น ปลาหมอคางดำจะไม่ใช่ศัตรูของระบบนิเวศไทย แต่กลายเป็นทรัพยากรอาหารและโอกาสใหม่ของชุมชนได้อย่างแน่นอน.

รายงานจากเพจของ คณะกรรมาธิการการเกษตรและสหกรณ์ วุฒิสภา นายธวัช สุระบาล ประธานคณะกรรมาธิการ กรรมาธิการ และที่ปรึกษาคณะกรรมาธิการ ได้ลงพื้นที่ศึกษาดูงาน พร้อมทั้งรับฟังบรรยายสรุปเกี่ยวกับการวิจัยและพัฒนาการใช้ประโยชน์จากปลาหมอคางดำ เป็นผลิตภัณฑ์แคลเซียมชีวภาพ กับการแก้ปัญหาด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ จากคณาจารย์และนักวิจัย มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี ตำบลคลองหก อำเภอคลองหลวง จังหวัดปทุมธานี

นายเรวัต ซ่อมสุข รองอธิการบดีมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี ผู้ช่วยศาสตราจารย์ไฉน น้อยแสง คณบดีคณะการแพทย์บูรณาการ และผู้ช่วยศาสตราจารย์ วัชระ ดำจุติ รองคณบดีฝ่ายบริหารและวางแผน หัวหน้าวิจัยผลงาน “SARO Calcium Plus” ผลิตภัณฑ์แคลเซียมชีวภาพประสิทธิภาพสูงจากก้างปลาหมอคางดำ พร้อมด้วยผู้บริหารและเจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้อง ร่วมให้การต้อนรับและเข้าร่วมการหารือดังกล่าว

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ วัชระ ดำจุติ หัวหน้าวิจัย เล่าว่า ทีมได้นำก้างของปลาหมอคางดำมาผ่านกระบวนการสกัดที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม จนได้เป็นแคลเซียมชีวภาพบริสุทธิ์ในรูปแคลเซียมคาร์บอเนต ปราศจากโลหะหนักและการปนเปื้อนของจุลินทรีย์ และได้นำมาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์อาหารเสริมภายใต้ชื่อ “SARO Calcium Plus” ผลิตภัณฑ์ดังกล่าวมีปริมาณแคลเซียมชีวภาพสูงถึงร้อยละ 12–15 ซึ่งอยู่ในระดับใกล้เคียงกับปลาแซลมอนที่สามารถสกัดแคลเซียมได้ประมาณร้อยละ 18 มีคุณประโยชน์ต่อสุขภาพในหลายด้าน เหมาะสำหรับคนทุกเพศทุกวัย อาทิ ช่วยเสริมสร้างความแข็งแรงของกระดูกและฟัน ลดความเสี่ยงของโรคกระดูกพรุน บำรุงข้อและกล้ามเนื้อ บรรเทาอาการปวดเมื่อยและตะคริว ตลอดจนช่วยให้ระบบประสาทและกล้ามเนื้อทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ และเพิ่มความหนาแน่นของมวลกระดูก

นอกจากนี้ “SARO Calcium Plus” ยังมีศักยภาพในการต่อยอดสู่ผลิตภัณฑ์ในอุตสาหกรรมสุขภาพและความงาม เช่น ยาสีฟัน เป็นต้น นับเป็นงานวิจัยที่ไม่เพียงสร้างมูลค่าเพิ่มจากวัสดุเหลือใช้ แต่ยังมีส่วนช่วยลดการแพร่ระบาดของปลาหมอคางดำในระบบนิเวศอีกด้วยทั้งนี้ ผลงานดังกล่าวได้รับ “รางวัล Special Award จาก China Association of Inventions (CAI Special Award)” ซึ่งมอบให้แก่นวัตกรรมที่มีความโดดเด่นด้านความคิดสร้างสรรค์และการพัฒนาอย่างยั่งยืน อีกทั้งยังได้รับ “รางวัลเหรียญทองแดง” จากเวที iENA 2025 ณ สหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนี สะท้อนให้เห็นถึงศักยภาพของนวัตกรรมไทยในระดับนานาชาติได้อย่างชัดเจน

ทั้งนี้ คณะกรรมาธิการได้ชื่นชมมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี ที่ได้ดำเนินการวิจัยและพัฒนานวัตกรรมการนำปลาหมอคางดำ มาสร้างมูลค่าเพิ่มผ่านกระบวนการแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์แคลเซียมชีวภาพได้อย่างมีประสิทธิภาพ การดำเนินงานดังกล่าวนับเป็นตัวอย่างที่โดดเด่นของการบูรณาการองค์ความรู้ด้านวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ เพื่อแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมควบคู่กับการสร้างประโยชน์ทางเศรษฐกิจและสุขภาพอย่างเป็นรูปธรรม

อย่างไรก็ตาม เนื่องจากปลาหมอคางดำมีข้อจำกัดทั้งในด้านกฎหมายและการนำมาใช้ประโยชน์เชิงพาณิชย์โดยตรง คณะกรรมาธิการเห็นว่า เพื่อให้การพัฒนาผลิตภัณฑ์สามารถขยายผลในระดับอุตสาหกรรมได้อย่างยั่งยืน ควรส่งเสริมการศึกษาวิจัยและพัฒนาการใช้วัตถุดิบทดแทนจากปลาชนิดอื่นที่มีคุณสมบัติใกล้เคียงกัน เช่น ปลานิล เพื่อรองรับการผลิตในเชิงพาณิชย์ในระยะยาว

อนึ่ง คณะกรรมาธิการจะนำข้อมูลและความคิดเห็นที่ได้รับจากการศึกษาดูงานครั้งนี้ไปใช้ประกอบการพิจารณาจัดทำรายงานการพิจารณาศึกษา และดำเนินการตามหน้าที่และอำนาจของคณะกรรมาธิการ ตลอดจนการปฏิบัติหน้าที่ในฐานะสมาชิกวุฒิสภา เพื่อประโยชน์สูงสุดของประเทศต่อไป